STEMMINGSWISSELINGEN iv

Meestal begint het met een titel. Ik had hierboven al ‘dagboek van een verloren ziel’ genoteerd, maar toen herinnerde ik me dat ik eerder dit jaar een reeks dagboekachtige notities ‘stemmingswisselingen’ noemde. Het was toen mijn bedoeling daar iets regelmatigs van te maken, niets gigantisch, zoals bijvoorbeeld de dagboeken van Henry David Thoreau, maar toch iets voor de langere duur. Discipline en planmatig werken zijn me echter vreemd. Ik ben onrustig van aard, wil allerlei dingen tegelijk doen, bijna alles interesseert me. Of er breekt een periode van ziekte en lusteloosheid aan. Dan beschik ik over geen greintje energie. (Eén greintje zou al zoveel zijn. Hoewel aldus Johannes een graankorrel moet sterven om veel vrucht te dragen.) Of ik vertrek op reis en schrijf wat observaties neer in kleine, dunne notitieboekjes. Eens thuis lees ik daar dan niet meer in. Of ik kan mijn handschrift niet ontcijferen. Soms doe ik er een week over om een radioprogramma van twee uur voor te bereiden.

Zijn we niet allemaal verloren zielen? Als er al zoiets als een ziel bestaat. Een psyche, een geest. Beschouw het als een wijze van spreken, niet als een verwijzing naar een meesterwerk uit de wereldliteratuur.

bonaventura 001.jpg

Vreemde gevoelens maken zich van me meester als ik Leopold Flams ‘Ontbinding en protest’ na vele jaren nog eens doorblader en hier en daar een fragment lees. Ik heb onmetelijk veel van de kleine professor geleerd, niet alleen op gebied van filosofie maar zeker ook op dat van literatuur. Zwarte romantiek, onder meer Bonaventura leerde ik via hem kennen; Sade, Casanova, Artaud, surrealisme, dada, existentialisme. Zijn werken en – meer nog – zijn cursussen zadelden mij met een onlesbare leesdorst op. De dag dat ik het Koninklijk Atheneum verliet was dat allemaal nog onbekend terrein. Heb ik wel iets van waarde geleerd op de middelbare school? Ik bedoel niet van mijn vrienden of uit sommige boeken die ik toen las, maar van het onderwijzend personeel en van de opvoeders? Ik kan me niets van waarde herinneren. Namen van rivieren, ja, van bergen, van planten. Dat een rechte lijn onbegrensd doorloopt. Dat Hendrik Conscience zijn volk leerde lezen. En is Hendrik Marsman niet in volle zee verdronken? Maar goed. Ik neem me voor om ‘Ontbinding en protest’ dit jaar van begin tot einde te herlezen. Eerst moet ik wel Peter Sloterdijks ‘De verschrikkelijke kinderen van de nieuwe tijd’ voltooien. (‘Uitlezen’ is in verband met dit boek niet op zijn plaats.) Dat is een magistraal werk over voornamelijk bastaards, met als (relatieve) kerngedachten: ‘Après nous le déluge’ van Madame de Pompadour, minder bekend als mevrouw Le Norment d’Etiolle, geboren Poisson. En ‘Pourvu que ça dure’ van Laetitia Ramolino, de moeder van Napoleon Bonaparte. Het boek van Sloterdijk brandt gaten in mijn tafel, het verpulvert mijn schaarse dagdromen. Ik ben de zoon van een bastaard, mijn vrouw is de dochter van een bastaard. Waren we daar niet op zijn minst een beetje trots op? Wat blijft er nu nog over om trots op te zijn? Verschrikkelijke kinderen hebben verschrikkelijke ouders en zijn zelf ook verschrikkelijke ouders. En hoe is het met hun kinderen, met onze kinderen gesteld? Maar je moet niet alles geloven wat Peter Sloterdijk schrijft. Zijn stijl grenst aan het perfide, in dat opzicht is hij bijna de gelijke van Nietzsche. Hij ontsluiert wel en doet dat op onverbiddelijke manier, maar wat je dan te zien krijgt is niet zomaar de waarheid.

Madame_de_Pompadour.jpg

Voor de derde of vierde keer Michael Manns ‘Heat’ gezien. Wat is Jon Voight met zijn minimalistisch acteerwerk geweldig. Zijn voortdurende aanwezigheid, al zie je hem maar in enkele scènes. De hele film is een reflectie over de kortstondigheid van het leven, over de sterfelijkheid, over de dood. Wat we ook doen, we zijn altijd verloren. Verloren zielen.

HIJ ZEI DAT HET EEN NARE DROOM WAS

lakens-nacht-droom

And if my thought-dreams could be seen
They’d probably put my head in a guillotine
But it’s alright, Ma, it’s life, and life only
Bob Dylan

Ongeveer een maand geleden was ik voor een raadpleging bij professor Pattyn in het UZ Gent. Ik zou moeten beslissen of ik binnenkort, dit jaar nog, een Zenker-Divertikel chirurgisch zou laten verwijderen. Eind 2012 is in het UZ Brussel een endogene ingreep mislukt. Uiteraard is zo’n invasieve operatie in de hals en slokdarm risicovol.Niet alleen omdat ik door andere operaties verzwakt ben, maar ook omdat een divertikel van Zenker erg zeldzaam is. Per jaar krijgen ongeveer 2 op 100.000 mensen de diagnose. Medici hebben er bijgevolg weinig ervaring mee. Professor Pattyn, een chirurg die al na één blik in de ogen vertrouwen inboezemt, stelde me gerust. Het divertikel wordt niet snel groter. Als ik er niet te veel last van heb kan ik nog lange tijd wachten met een ingreep, jaren zelfs. Het grootste risico zijn longontstekingen.

Vorige nacht droomde ik dat ik een rondleiding kreeg in het ondergronds labyrint van een groot ziekenhuis. Alles was er opgetrokken uit wit, synthetisch materiaal. De gids – die tevens geneesheer was – had me toevertrouwd dat professor Pattyn me niet de waarheid had durven zeggen. Die was dat ik ten laatste over vier maanden zou moeten geopereerd worden. Mijn kamer was al gereserveerd. Die was gelegen helemaal op het einde van een lange gang. Dat stuk van het ziekenhuis gaf uit op een lager gedeelte van de stad. Vanuit de mij toegewezen kamer was er uitzicht op een middeleeuws , donker straatje met hier en daar een oude lantaren, overblijfsels uit de periode dat J.K Huysmans zijn boeken schreef en zich tot het katholicisme bekeerde. Heel pittoresk, en door de contrastwerking met het klinische interieur goed voor mijn gemoed. Er zal uitstekend voor je gezorgd worden, zei de gids. Je bent hier in verzorgende handen. Je zal spionageromans kunnen lezen en naar alle rockmuziek van de wereld luisteren, zelfs je eigen playlists samenstellen. Houd ik wel van rockmuziek, dacht ik, ik ben dezer dagen toch meer begaan met jazz en modern klassiek, gisteren beluisterde ik nog The Modern Jazz Quartet en Debussy? Maar ik hield deze bedenking voor me.

Weer op de gang, de deur van de voor mij bestemde luxekamer al toe, klampte een Aziaat de gids aan. De man had ook een kamer nodig, in dezelfde vleugel waar die van mij was gelegen. Eigenlijk had hij zijn oog laten vallen op mijn vertrek, zo mooi wit en synthetisch! Geen goed idee, zei de gids tegen de Aziaat, jij komt toch uit het Noorden? Dan zal een houten kamer je veel meer deugd doen. Daarbij knipoogde hij naar me. Hij wilde me doen geloven dat ‘synthetisch’ een hogere categorie is dan ‘hout’, dat ik bijgevolg een voorkeurbehandeling genoot en de Aziaat gediscrimineerd werd. De Aziaat leek met het voorstel in te stemmen. Het zal zeker een gevaarlijke ingreep worden, zei de gids nog. Je zou kunnen sterven. Maar je hebt vier maanden om je erop voor te bereiden.

Vier maanden om me voor te bereiden op de dood. Opeens besef ik dat ik een heilige soldaat ben. Mijn opdracht is over vier maanden te zullen sterven. Ik behoor tot de groep van de zuiveren. Mijn gedachten zijn rustig, weloverwogen, rationeel. Ik zal gezond moeten leven, volgens de regels van het Boek. Discipline, oefeningen, vasten, gebed. Volgens de regels die eeuwen geleden werden opgetekend en nog steeds even geldig zijn. Transparante voorschriften voor een transparant, dienstbaar en strijdend leven. Je zal je leven moeten veranderen, gaat het door mijn hoofd.
Ik voer lange gesprekken over de juiste weg, de via perfectionis en de via humilitatis*, met een andere uitverkorene. Wie hij is weet ik niet. Hij lijkt op mij.  Misschien is hij mijn spiegelbeeld? Beiden streven we naar het goede (ἀγαθός), het leven in evenwicht. We hebben het nooit over geweld of oorlog, alleen maar over getrouwheid aan de leer, over zuiverheid. Vier maanden resten ons om in zuiverheid te zullen sterven.

Maar wat vreemd toch dat ik nu in het hoofd van een terrorist zit, ik Martin Pulaski,  de man die me vanuit de spiegel aankijkt. Hoe kan dat? Neen, dat ben ik niet, die stem in mij. Het is de stem van een verzonnen personage. Ik ben een acteur, ik speel een personage uit een pas verschenen boek. Pas verschenen? Dat is dan wel heel vlug gegaan. Hoe kan de auteur al zo kort na de verschrikkingen van 22 maart zo’n indringende roman klaar hebben? Over de gebeurtenissen in Brussel, over de denkwereld van de zelfmoordterroristen, over hun mentale voorbereiding? Is het een werk van Thomas Mann? Maar die schrijver is al lang dood? Hoe ongeloofwaardig ook, toch denk ik dat het om een roman van de grote Duitse schrijver gaat, vooral omdat de dialogen doen denken aan die van de humanist Settembrini en de jezuïet Naphta in ‘De Toverberg’.

Nu ik besef dat ik niet werkelijk de heilige soldaat ben, de terrorist, en dat ik zelfs niet over vier maanden moet sterven, voel ik een lichtheid zich van mij meester maken zoals ik die naar mijn weten nooit eerder heb ervaren, een onmetelijke euforie, misschien vergelijkbaar met die van een gelovige aan het eind van de negentiende eeuw die een zware zonde aan zijn biechtvader heeft opgebiecht en de absolutie gekregen. (Maar mijn lichtheid is niet die van een vervlogen tijd: ik begin niet met gebogen hoofd en gevouwen handen vurig te bidden.)

odilon redon fallen-angel-1872.jpg

*”waarbij de adept zichzelf leegmaakt vanuit de veronderstelling dat het absolute zelf of het absolute Niets vroeg of laat de plaats zal innemen van het oude ik.”
Peter Sloterdijk, Je moet je leven veranderen

Mikhail_Nesterov_001.jpg

Afbeeldingen: Martin Pulaski; Odilon Redon; Mikhail Nesterov

JE MOET JE LEVEN VERANDEREN

brief_encounter.jpg
Brief Encounter – David Lean: verboden liefde in 1945.

Notities september 2011

Waarom schrijf ik niet meer? Heb ik na die bijna vier maanden nog altijd geen energie? Misschien is het alleen maar het opnieuw beginnen wat me dwars zit. Ik heb het altijd  moeilijk om op gang te komen, dat had ik ook al als leerling en student, bijvoorbeeld na een zomervakantie. En ik heb nooit graag voor iemand anders gewerkt. Niet dat ik lui ben: hier liggen duizenden pagina’s tekst van me stof te vergaren. En ik heb er geen idee van hoeveel er op harde schijven, intern en extern, dvd’s, cd’s, floppy’s en weet ik veel wat nog meer staat. Maar nu wil het maar niet gebeuren. De woorden houden zich stil, verschuilen zich in het struikgewas van mijn dromen en nachtmerries.

Soms vind ik het jammer dat ik auto noch huis heb. Niet voor het bezit, maar voor het comfort. Als ik vandaag een auto had gehad was ik zeker ergens naartoe gereden, naar  Limburg, naar de Maas, waar ik zoveel van houd, of naar Luik, ook al aan de Maas. Heel graag zou ik nog een keer naar Amsterdam gaan, langs de grachten flaneren, en in boekwinkels rondhangen.

Maar nu ben ik binnen gebleven en heb ik gelezen en wat muziek beluisterd en geslapen. Ik voelde me niet slecht maar een beetje verveeld. Nog altijd dat binnenzitten, zo eentonig.

Gisteren heb ik ‘Brief Encounter’ opnieuw bekeken, die klassieker van David Lean. Een wat verouderde, maar mooie, melancholische film over ‘verboden’ liefde. Schuldgevoelens maken een dagelijkse sleur doorbrekende romance kapot. Schuldgevoelens zijn nergens goed voor. Het zijn zelfs geen echte schuldgevoelens in Brief Encounter. Britten tonen geen gevoelens. Het gaat meer om een bijna objectieve schuld, en om schaamte over de transgressie, het (bijna) breken met de burgerlijke normen en waarden van die na-oorlogse, door angst gedisciplineerde maatschappij.

Overal waar ik kom bezoek ik kruidtuinen. Ik ben er gek op. Het zijn altijd andere, kleinere werelden, weg van de steden. Alles is er helder en ordelijk. Ik heb er veel mooie herinneringen aan, even helder als de kruidtuinen zelf. Maar zal het nog lang zo helder blijven? Soms ben ik bang voor geheugenverlies, Alzheimer en ander onheil. Stel je voor dat ik niemand meer zou herkennen.

Ik wil tevreden zijn, ik wil dat die droefheid van me af valt. Als je leven je niet bevalt kun je het veranderen. Dat ben ik nu aan het lezen in een boek Peter Sloterdijk, ‘Je moet je leven veranderen’. De titel verwijst naar een regel van Rainer Maria Rilke. Opgelet: het is niet de bedoeling dat je ‘het’ leven verandert. Ik zit nog niet in de helft van het lijvige boek maar heb er toch al heel wat uit geleerd. Zo besef ik nu veel beter dat oefeningen (elke dag kinésitherapie, na de middag lezen) mij goed doen. En dat er niets mis is met de liefde. Maar dat wist ik al langer (en Arthur Japin heeft het daar voortdurend over. Als het donker is lees ik nu in zijn Vaslav – over Nijinski.)

Ja, ik schreef het hier boven al: Ik beluister weer meer muziek. Ik heb de jongste cd’s van Ry Cooder, Beirut, My Morning Jacket en the Jayhawks. Aan Ry Cooder beleef ik het meeste plezier, vooral omdat hij zich zo boos maakt, op bankiers en andere parasieten van de ‘gewone’ mens. Ry Cooders woede biedt veel troost aan deze boze man.

“Identiteit levert (…) de superhabitus voor allen die willen zijn zoals ze op grond van hun lokale invloeden zijn geworden, en die denken dat dat ook goed is. Op deze manier verzekeren de identieken zich ervan dat ze buiten gehoorsafstand zijn als er onverhoopt weer ergens de imperatief ‘Je moet je leven veranderen’ te beluisteren valt.”
Peter Sloterdijk, Je moet je leven veranden, 200.

briefencounter2.jpg
Brief Encounter, David Lean: twee vrouwen in één.