SCHOONHEID VAN BOUWWERVEN

einstein in berlin

De tegenstelling natuur/cultuur. Michelangelo in de Sixtijnse kapel: God schenkt leven en ziel aan Adam. Adam ontstaat uit de natuur, uit de grond, als een bloem, is nog natuur, moet zich eruit losrukken. Dat lukt door de ziel die God hem inblaast. Die ziel is niets anders dan de cultuur, het inzicht, het project van de toekomst, het vooruitzicht, de taal – dat alles geeft aan de mens Adam de mogelijkheid zich los te scheuren van het natuurlijke en onschuldige leven.Dat natuurlijke en onschuldige leven in de natuur is de paradijselijke toestand. Het is de toestand voor de mens zich bewust is van zijn bestaan, van het lijden, van de arbeid, van de sterfelijkheid. Alles is dan nog ongedifferentieerd. Naar deze toestand blijft elke mens bewust of onbewust verlangen. Het beste is nooit geboren te zijn: in hoeveel teksten klinkt geen variatie op dit thema door… Kunnen we dat verlangen gelijkstellen aan de doodsdrift?

De val uit het paradijs begint op het ogenblik dat God Adem een ziel inblaast. Dit is natuurlijk een metafoor. De val begint met de cultuur, de zorg, het ontwerpen van een toekomst. Het bouwen van een stad. Waar de natuur was is nu de stad. Het verlangen naar de terugkeer – naar de natuurlijke staat – wordt bij de mens in evenwicht gehouden met een ander verlangen, een verlangen naar een betere toekomst, een menselijk-ideale samenleving, een schitterende stad of staat. Dat is de utopie. Ook hier weer bewust of onbewust (want niet iedereen weet waar hij naar streeft) en met gradaties: het evenwicht kan worden verstoord. Doodsdrift kan de overhand krijgen, of de euforie kan de overhand krijgen, een soort van manische psychose kan zich voordoen.

Als ik een bouwwerf zie ben ik tevreden. Zolang er gebouwd wordt kan ik niet ontstemd worden. Maar het resultaat kan me vaak zeer ontmoedigen. De meeste gebouwen storen me uitermate. Wat hier vroeger stond, was mooier, zeg ik dan. Want meestal stond er vroeger iets anders. Of de natuur die verwoest is om plaats te maken voor dit gedrocht was mooier. Dit zeg ik nooit wanneer ik mensen zie bouwen. Dat is dan een duidelijk spoor van mijn behagen in de cultuur. Het wordt allemaal beter, denk ik vaak. Er staan ons nog mooie dingen te wachten. Maar de momenten van melancholie en walging worden talrijker en heviger. Zal ik de twee polen in evenwicht kunnen houden? Zoals die zo schitterend in evenwicht worden gehouden in het kunstwerk van Michelangelo?

De sneeuw die door de mensen wordt vertrappeld. Dat kan mij enorm storen en bedroeven. Als vogels door de sneeuw trippelen laten ze een spoor na dat bij de sneeuw hoort, dat het tapijt zelfs verfraait. Maar onze voetstappen zijn altijd een verstoring. Wij zijn een ziekte van de aarde, een wanklank. Wij horen hier niet. Zo denk ik dan. En zit dit gevoel niet geworteld in de menselijke geschiedenis? Want waarom zouden wij anders ooit zover zijn kunnen komen in het uitvinden en verbeteren van vernietigingswapens? Toch omdat wij als mensen onszelf teveel vinden op deze wereld, ongepast.

Foto: Martin Pulaski, Berlijn 1998