OUDE MISERIE

henri van straten de pessimist.gif

Brief aan mijn vriend J.D.

Antwerpen, 14 november 1984

Beste J.,

Het spijt me werkelijk dat het zo lang geduurd heeft voor ik iets van me liet horen. Het probleem is dat ik niet of bijna niet meer kan schrijven. En dat is slechts een facet van de algemene geestelijke apathie of impotentie. Niet meer kunnen creëren, voortbrengen, produceren… Geen enthousiasme, geen geestdrift en vooral geen werklust. En waarschijnlijk weet je wel dat schrijven het enige was (en is) wat mijn leven zin gaf. Vooruitzien betekende voor mij altijd de hunkering naar het voltooien van een gedicht, een verhaal. Dat is weggevallen. Wat kan ik dan nog van het leven verwachten? Alleen maar dit, dat er aan deze psychosomatische stoornis een eind komt. Dat ik terug over mijn intellectuele vermogens kan beschikken, dat ik mijn gave kan opgraven vanonder het puin van mijn vroegere ego (aan de instorting waarvan ik zelf heb meegewerkt – wie anders?).
’t Schijnt dat een psychiater me uit deze impasse zou kunnen helpen. Maar primo vertrouw ik geen psychiaters, of toch niet helemaal, en secundo zijn ze erg duur. Want ja, financieel zit ik nu ook helemaal aan de grond: ik krijg nog 10.000 frank uitkering – het minimum.

Het verbaast me nu dat ik de vorige paragraaf zo vlug en vlot heb kunnen neerschrijven. ’t Is echt meer dan een jaar geleden dat ik nog een behoorlijke zin op papier heb gezet. Maar ja, het gaat hier ook maar om een opsomming van feiten (zij het van een niet te noemen somberheid – onder elk woord zit een kreet verscholen).

’t Word tijd dat we nog eens lachen. Ik denk dat ik maandenlang zou moeten lachen om mij boven alle doorstane ellende te kunnen plaatsen. Ook denk ik aan lange wandelingen in de sneeuw, in de allerstilste bossen. Of in de winter op het strand slenteren, nauwelijks een mens te zien. O dat prachtige lied van Bob Dylan, “It Takes A Lot To Laugh, It Takes A Train To Cry”!
Of terugkeren naar vroeger, toen ik gelukkig was, van ’75 tot ’77, toen ik een poète maudit was en alles uit liefde deed. Toen ik dacht dat ik onkwetsbaar was en ouder worden niet mogelijk was.  Alles was juist in die tijd. Vanaf ’77 ben ik te snel gaan leven, ’t was de dooi van de onschuld, ik aanvaardde mezelf niet zoals ik was. Ik wou niet volwassen worden en verantwoordelijk. Leven moest bewegen zijn, dansen: een productieve inspirerende waanzin. Wat een illusie! Nu is alles stilgevallen.

Wel heb ik nog lief, maar hoe moeilijk is dat als je niets hebt en niets kunt geven? En als je eindelijk weet wat voor schoften de meeste mensen zijn.

Ik kijk televisie en probeer te vergeten. Denk je dat ik daar in slaag? Natuurlijk niet; omdat ik niet echt wil vergeten. In het verleden zit alles vervat, in de toekomst niets (tenzij net het verleden). En ik ben niet de enige die er zo over denkt. Kijk maar naar Proust, Fellini, Beckett, Pavese, John Lennon (“When I was a boy, everything was right….”)

Op de achtergrond (en soms op de voorgrond) een plaat van The Gun Club: ‘Black Train’, ‘Cool Drink Of Water’… Muziek als deze kan me soms nog ontroeren. De stem van de gewonde wolf, eenvoudige akkoorden, een bijtende gitaar. Integere rock & roll, zonder veel compromissen. Ook R.E.M., Jason & The Scorchers, The Long RydersEen hele Byrds-fanclub, die heeft geleerd gitaar te spelen als Roger McGuinn en te zingen als Gene Clark of Gram Parsons. Ook hoor ik nog graag het wat meer gesofisticeerde geluid van Rickie Lee Jones, Tom Waits en Randy Newman, met hun sterke, expressieve teksten.

Van de jongere literaire schrijvers is er zo goed als niemand die ik waardeer, zeker van de Nederlandstalige niet. ’t Zijn allemaal bedriegers, showmensen, ze hebben geen hart, geen ziel. Mochten ze dat wel hebben dan zou geen enkele ‘belangrijke’ uitgever ze willen uitgeven. Zo’n uitgever moet immers aan het profijt denken, niet aan het hart of de ziel. Natuurlijk zijn er uitzonderingen maar die zijn dan weer vaak katholiek, in navolging van Graham Greene (toch een groot schrijver, hoewel soms ook een zeur) en Huysmans.

Nu moet ik gaan doppen; opletten dat ik niet in de stront trap. De Provinciestraat is een groot hondenschijthuis.

Een dag later. Veel heb ik aan het bovenstaande niet toe te voegen. Mijn contact met de anderen is zeer beperkt. Uitgaan behoort tot het verleden. Concerten zijn te duur voor me en organisatoren behandelen het publiek als vee (tenzij dat veranderd zou zijn, wat ik durf betwijfelen). Wel heb ik nog een heel mooie en oprechte film gezien: ‘Paris, Texas’ van Wim Wenders. Dat A. werk heeft gevonden heb ik je waarschijnlijk al gezegd. ’t Wordt niet goed betaald (3de arbeidscircuit), maar ze doet het graag en de collega’s zijn sympathiek. En dat is natuurlijk een belangrijk punt.

Nu is het aan jou om je hart uit te storten, in zoverre dat in een brief mogelijk is. In elk geval hoop ik dat we elkaar voortaan regelmatig zullen schrijven. Want de tijd staat niet stil.

Hartelijke groeten van je vriend,
M.

Ω

Beeld: Henri Van Straten, De pessimist

RUSTIG SLAPEN IN EEN GENADELOZE WERELD

STOCKHOLM 017.JPG

Tawny port op een regenachtige zaterdagavond in de late zomer schenkt je enkele ogenblikken breekbare rust. Later de waterachtige smaak van de groenten op je bord. Herinner je je nog hoe jaren geleden, bij je moeder, alles zoveel krachtiger smaakte en echt lekker was?

Je leest wat in een roman, maar zonder veel aandacht te geven aan de woorden en zinnen. Althans: ze roepen niets bij je op. Je bent te moe van te veel afkeer en verwensingen en gruwel. Moe, maar dan lig je toch nog uren wakker, en daarna volgen er nachtmerries over mensen die je in werkelijkheid of in je verbeelding hebben bedrogen of verraden.

Er zijn dagen dat je vergeet hoe teder en vriendelijk en liefdevol sommige mannen en vrouwen voor je zijn.  Dan is alles in jou gesloten, als een auto in een garage, een auto die aan herstel toe is en al met een laag grijs stof bedekt.

Maar werpt het geen positief licht op je karakter, op je moreel bewustzijn dat je niet goed slaapt? Want in zekere zin zou je kunnen zeggen dat rustig slapen in een genadeloze wereld iets is om je voor te schamen. Zoals in een park zitten met je arm om een geliefde gelegd en zo, in die innigheid, het leed van de bedelaar een beetje verderop vergeten.

Toch ook dit nog: wat is er mis met de trage stilte, die misschien wel op het vallen van plataanbladeren lijkt, trage stilte waarin je enkele momenten van geluk kunt beleven? Als je de warme rode lippen van je geliefde kust.

Ω

Foto: How, Stockholm, 16 8 2013, Martin Pulaski

VERZINSELS OMTRENT VERONICA

La double vie de Véronique (1991).jpg

Als mijn rol dan toch die van aanbidder moet zijn aanbid ik nog liefst een denkbeeld, een verzinsel. Laat het maar beginnen met een verrukkelijke sopraan die niet echt bestaat. Alleen al de tong die trilt in haar open mond wijst op de onwezenlijkheid van haar wezen.

Als zij zingt, verwijder ik me van een donker meer waar weduwen zich komen verdrinken. Als zij zingt, vlieg ik enigszins gelaten, wat mij achteraf verbaast, over de hoge toppen van een pijnboomwoud, ergens in Centraal-Europa. Slavonië? Ik ben niet zeker.

Dat aanbidden van verzinsels en zinnebeelden – en het verzinnen en verzinnebeelden van de aanbidding – gebeurt meestal in het donker. Zonder omzien, genadeloos haast, stel ik me nu voor dat Veronica zich uitkleedt voor het diepgelovige koor, dat haar losbandigheid prijst. Wat klinkt hun polyfonie opeens koortsachtig, vermetel!

Misschien leeft zij in een droom die telkens terugkeert, een beetje zoals die van Adolfo Bioy Casares? Een droom gedroomd door haar langdurig evenbeeld. Ik bedoel dat het evenbeeld langer duurt dan zijzelf. Hoewel je natuurlijk vaak zelfs niet weet wie de ‘echte’ is en wie de ‘dubbelganger’.

Van het donkere meer ben ik naar een rivier gelopen. Het is – tegen heel wat verwachtingen in – volop lente geworden. In het klaterende water was ik de slaap uit mijn meestal verbaasde ogen. Aan een baadster, die wat op Veronica lijkt, vraag ik over het woud. Nee, zegt de vrouw, in Slavonië is er geen pijnboomwoud. Ik had het moeten weten, zeg ik: ooit stond ik in Osijek op een nagenoeg verlaten landweg te liften, zonder resultaat, waarna ik me genoodzaakt zag mijn laatste geld uit te geven aan een treinkaartje naar Boedapest. Arme man, zegt ze. Helemaal niet zeg ik, ik was zelden gelukkiger.

Als mijn rol dan toch die van aanbidder moet zijn, duurt wat zich in het halfdonker aanbiedt liefst niet te lang. Er is nog zoveel schijnbaars en oppervlakkigs binnen handbereik, zoveel zenuwslopende beelden, zoveel voedingsstof voor de verbeelding.
Foto: La double vie de Véronique (1991), van Krzystof Kieslowski, met Irène Jacob.

WAS VROEGER ALLES BETER?

valdez léal.jpg

Mijn vriend R. heeft een scherpe blik op de tijd en de maatschappij waar wij in leven. Maar zodra hij beweert dat het leven vroeger ‘beter’ was ga ik twijfelen, niet aan zijn oordeelskracht in het algemeen, maar aan die ene heel specifieke bewering (die je wel vaker hoort, en niet zelden uit de mond van intelligente en sensitieve mensen). Of het leven – en alles wat dat woord omvat – vroeger beter was weet ik hoegenaamd niet: ik ben helaas al wat te oud om me nog helder te herinneren hoe ellendig het werkelijk was toen ik jong en wild was, en vol hoge verwachtingen en verwarde verlangens door het leven stapte. Of hoe werkelijk ellendig het was. Of nog anders uitgedrukt: een mens herinnert zich vooral graag de mooiste en kleurrijkste momenten.

Ik heb in al die jaren veel geleerd, hoe vaak ik ook denk dat het maar bitter weinig is. Wellicht is een van de belangrijkste (en meest voor de hand liggende) inzichten die ik heb verworven dit: dat alles komt en gaat, zoals eb en vloed, zoals de volle maan, zoals de vier seizoenen. Dat heeft het dagelijks leven mij geleerd, maar zeker ook alle noemenswaardige kunst, literatuur en muziek.

Ja, er bestaat ongetwijfeld waardevolle kunst, literatuur, muziek, noem maar op. Ars longa, maar niets van wat wij mensen maken is hier voor eeuwig. We weten niet eens wat eeuwigheid betekent. Niets is hier eeuwig voorhanden en weinig is van blijvende waarde. Maar wat van blijvende waarde is komt zeker terug, ook al vergeten we dat graag, op zoek als we zijn naar het ‘altijd nieuwe’. Het nieuwe dat toch ook zo vlug gaat vervelen, zoals dat bij kinderen –  en kinderlijke volwassenen –  met hun speeltjes gaat. Waarschijnlijk gaat het ‘altijd nieuwe’ gauw tegensteken omdat het niet van blijvende waarde is. Misschien is het ‘altijd nieuwe’ al uitgehold, betekenisloos en zinloos, als het op de markt wordt aangeboden.

Omdat wat van blijvende waarde is ooit terugkeert, zelfs als wij er niet meer zijn, wanhoop ik niet. Zolang er mensen zijn zullen sommigen van hen, van ons, zich door die hoogtepunten laten beïnvloeden. Een klein aantal mensen zal nieuwe hoogtepunten blijven creëren. Als ik de zaken op deze manier beschouw kan ik onmogelijk beweren dat het vroeger beter was. Maar was het daarom slechter? Dat weet ik evenmin.

En wie in de toekomst dat kleine aantal exemplarische individuen – een elite die geen elite is – zal ontdekken is een vraag die me op dit ogenblik niet bezighoudt. Toch ben ik treurig telkens als ik eraan denk dat een deel van dat al kleine aantal definitief vergeten wordt. Een klein aantal? Niet echt; ze zijn al met velen: bezielde kunstenaars van alle slag – die niet voor het geld of de roem werken, maar omdat ze niet anders kunnen – die weinig of helemaal geen bijval, erkenning en waardering krijgen. Als ik eraan denk dat zovelen al vergeten zijn; dat ze niet terugkeren, zoals eb en vloed, de seizoenen, zoals de volle maan.

Ω

Beeld:  Juan de Valdés Leal, In ictu oculi, 1672.

EROS EN DE DOOD

Annex - Lys, Lya (Age d'or, L').jpg

Met je haren van duizendguldenkruid streelde je mijn vermoeide voeten. Gedurende een enkel genadevol ogenblik meende ik in je gebukte houding die van de vrouw uit Magdala te herkennen. De vrouw die de heilige bijstond in het uur van zijn donkerste wanhoop en die getuige was van zijn opstanding. Iedereen die zo diep valt als ik staat toch ooit weer op – en op zo’n moment is er een vrouw bij je van wie het hart overstroomt van liefde, dacht ik. Een vrouw zoals jij. Maar het was allemaal veel profaner dan je zou kunnen denken na deze eerste woorden. Je haren waren zacht als ahimsazijde, of zachter. Je likte de zolen van mijn voeten en kuste mijn tenen, waardoor heel mijn lichaam ging tintelen en er kwikzilver door mijn aderen leek te stromen.

Nog half liefdevol me kussend en likkend keek je me opeens in de ogen. Ik zag meteen het afgrijzen van je ziel, de haat in je hart. Nee, riep je met schrille stem, ik zal nooit met je trouwen! Je weet toch dat ik je veracht.

Dat was gisteren. Vandaag liep ik door een museum voor moderne kunst. Ik keek naar beelden van beroemde en minder beroemde surrealisten, zag een film van Maya Deren, ‘Meshes Of The Afternoon’, en ‘L’âge d’or’, het meesterwerk van Luis Buñuel. De hele film is sinds 1975 in mijn geheugen gegrift, maar een scène in het bijzonder is me bijgebleven: Lya Lys, de ‘waanzinnig-amoureuze’ jonge vrouw, bevredigt haar verlangen naar haar minnaar Gaston Modot door fellatio uit te voeren op de teen van een religieus standbeeld.

Voor ik in mijn kamer kwam om dit neer te schrijven zag ik in de schaduw van het metrostation S:t Eriksplan een zwart gesluierde figuur staan wachten. Omdat ik me in de stad van Ingmar Bergman bevond –  een stad nochtans lichter dan sommige vlinders en met in de zomer een  klimaat zacht als de fijnste haartjes op de huid van jonge meisjes – dacht ik meteen aan de dood. Ik vroeg me af op wie hij of zij daar wachtte.

Ω

Beeld: Lya Lys in ‘L’âge d’or’ (1930) van Luis Buñuel.

EEN ITALIAAN IN ZWEDEN

IMG_4471.JPG
“Bijna altijd is het juist de inspiratie (…) die de poëzie slechter maakt, verslapt, verspilt. Het beetje vormdiscipline dat men bezat stort ineen onder het onbestemde van het niet te beheersen sentiment. Zeldzaam zijn de scheppende kunstenaars bij wie de strenge vormeisen die besloten liggen in de neerslag van hun verste contact met de wereld samengaan met de uitdrukkingsmiddelen die de cultuur aan een hele generatie verschaft. Hun taak is een compromis, een gedeeltelijk verraad aan hun onbevangenheid, een poging om in de draaikolk van de mythe die hem in zijn greep heeft zo scherp mogelijk te zien, maar niet verder dan tot daar waar de mooie vertelling oplost in naturalisme. Hierdoor komt het dat sommigen zich redden door iets anders te doen dan ze verwachtten en wisten. Maar de sterksten, die op de meest duivelse wijze toegewijd en bewust zijn, doen wat ze willen, en ze boren de mythe de grond in en weten hem tegelijk, tot klaarheid gebracht, te bewaren. Zo werken zij op hun manier mee aan het unieke van het wonder.”
Cesare Pavese, Stilte in augustus.

Ja, ‘Stilte in augustus’, het boek dat ik in Stockholm ga herlezen. Een Italiaan in Zweden… Dat lijkt me een goede combinatie. Maar Pavese is universeel. Ik heb nog geen plek gevonden waar ik zijn werk niet zou kunnen lezen.

Ω

Foto: hotelkamer in Boedapest, 18 augustus 2006.

VANAF HIER HEBBEN WE HEM GEZIEN

jean simmons.jpg

Mijn ouders, hoewel laaggeschoold, waren geïnteresseerd in boeken en meer nog in films. Uiteraard waren ze geen cinefielen, ze hadden dan ook geen voorkeur voor regisseurs of zo. Wel voor genres. Mijn moeder hield vooral van musicals en romantische films, mijn vader van oorlogsfilms (en van voluptueuze actrices), ikzelf van westerns. Maar over dat laatste wil ik het nu niet hebben, dat is hier al veel te vaak aan bod gekomen.

Toen ik nog een kleine jongen was waren er in Antwerpen – waar ik in mijn kinderjaren vaak verbleef – massa’s cinema’s. Als we in Antwerpen aankwamen werd meteen Het Laatste Nieuws gekocht, vooral om te kijken welke films waar vertoond werden.

Vanaf mijn vijfde kon ik zelf de krant lezen. Ik herinner me nog heel goed de gretigheid waarmee ik dat deed: filmtitels, namen van sterren en zeker ook die van bioscopen…

In die dagen gingen wij nooit naar een film kijken vanaf het begin. Er waren bijna overal doorlopende voorstellingen. Je kon om het  even wanneer binnenkomen en weer  buitengaan. Als we bijvoorbeeld halverwege een film plaats hadden genomen in de zaal bleven we zitten om  naar de volgende voorstelling te kijken. “Vanaf hier hebben we hem gezien”, zei mijn moeder dan of was het mijn vader, “nu kunnen we vertrekken”. Dat zag ik zelf ook wel, maar ik wilde toch graag nog blijven zitten. Vreemd dat die tijd helemaal voorbij is. Ik kan me onmogelijk voorstellen dat iemand nu nog zou zeggen, “we zijn weg, vanaf hier hebben we hem gezien”.

Ω

Foto: Jean Simmons in ‘The Big Country’ (1958) van William Wyler. Met een erg mooie soundtrack van Jerome Moross.